Akademia Pedagogiczna w Bytomiu

Czym była uczelnia i kogo uczyła

Według Wikipedii bytomska akademia była najstarszą szkołą wyższą na Górnym Śląsku. Do 1942 r. miała status szkoły akademickiej, którego żadna uczelnia w regionie nie miała wcześniej. Za wzór posłużyła jej bońska akademia z 1926 r., najstarsza w Niemczech.

Charakter uczelni zmieniał się z czasem. Od otwarcia w 1930 r. do przekształcenia w 1933 r. była katolicka, potem świecka. Do 1942 r. studiowali na niej mężczyźni i kobiety, później już tylko kobiety.

Pierwszy rocznik liczył 97 osób, w większości z Górnego i Dolnego Śląska. Mężczyzn było wśród nich 64, kobiet 33.

Rok później o miejsce starało się już 600 osób. Przez piętnaście lat przewinęło się przez uczelnię blisko 1400 studentów, a kadrę tworzyło 55 osób: profesorów, wykładowców i nauczycieli.

Jak wyglądały studia?

Nauka obejmowała cztery semestry w dwa lata, a nowy rocznik ruszał na wiosnę, zazwyczaj po Wielkanocy. Warunkiem przyjęcia była matura (Abitur), a od drugiego naboru, 1931/1932, także zdany egzamin wstępny.

Tradycją był tygodniowy wyjazd nowo przyjętych do leśnego ośrodka, który miał zbliżyć ich do siebie i do kadry. Wykładowcy mieli utrzymywać ze studentami partnerskie stosunki, a nauka miała być przyjazna. W praktyce tak było, choć studia nie były łatwe. Program i formy zajęć przypominały współczesne zachodnie uczelnie prywatne.

Jak uczelnia powstała i jak się zmieniała?

Pomysł otwarcia uczelni w Bytomiu wyszedł od nadburmistrza Adolfa Knakricka, który wraz z magistratem zabiegał o to u władz państwowych i szkolnych. Porozumienia z rządem Prus zawarto w listopadzie i grudniu 1929 r.

Akademię otwarto 5 maja 1930 r. (Wikidata).

Miasto oddało na siedzibę gmach z 1911 r. Wcześniej działało w nim Seminarium dla Nauczycielek, zlikwidowane w 1926 r., a do 1929 r. państwowe gimnazjum realne.

Rozbudowa trwała do 1931 r. i kosztowała 450 tys. marek. Nowe skrzydło zachodnie dało sale wykładowe i aulę na 500 miejsc z organami firmy Berschdorf z Nysy. Obok powstały obiekty sportowe.

Kampusu nie zbudowano. Wielki kryzys wymusił ograniczenie się do najpilniejszych inwestycji, takich jak Szkoła Ćwiczeń i Dom Wykładowcy z mieszkaniami dla kadry. Miasto przyjęło na siebie coroczną subwencję, zakup wyposażenia i utrzymanie zieleni przy gmachu.

Otwarcie miało dwa etapy. Mszę w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny odprawił wrocławski kardynał Adolf Bertram. Główna uroczystość odbyła się w Teatrze Miejskim, dziś Operze Śląskiej, z udziałem pruskiego ministra nauki, sztuki i oświaty Adolfa Grimmego.

Kościół akademicki mieścił się najpierw w krypcie kościoła św. Jacka na Rozbarku, a w latach 1931-1933 w krypcie nowego kościoła św. Barbary. Kapelanem do 1933 r. był ks. Alfred Hoffmann.

Po przejęciu władzy przez nazistów reforma szkolnictwa wyższego odebrała uczelniom charakter wyznaniowy. Bytomską akademię przemianowano 1 maja 1933 r. na Wyższą Szkołę Kształcenia Nauczycieli. Większość kadry przeciwstawiała się nazyfikacji i zamiast narzuconych treści uczyła regionalnej tematyki patriotycznej i krajoznawczej (Heimat). Ze starego grona zwolniono m.in. Hansa Abmeiera i Alfreda Hoffmanna. Poziom wyraźnie spadł dopiero po reformie z 1942 r., gdy uczelnia stała się Zakładem Kształcenia Nauczycielek i straciła ostatnie uprawnienia akademickie.

Jak nazywała się uczelnia w kolejnych latach?

Nazwa zmieniała się dwukrotnie.

Lata	Nazwa niemiecka	Nazwa polska
1930-1933	Pädagogische Akademie Beuthen O.S.	Akademia Pedagogiczna w Bytomiu
1933-1942	Hochschule für Lehrerbildung Beuthen O.S.	Wyższa Szkoła Kształcenia Nauczycieli w Bytomiu
1942-1945	Lehrerinnenbildungsanstalt in Beuthen O.S.	Zakład Kształcenia Nauczycielek w Bytomiu

Na czele uczelni stał dyrektor. Funkcję tę pełnili kolejno:

• Hans Abmeier, 1930-1934
• Ludwig Häufler, 1934-1938
• Bernhard Michalik, 1938-1941
• Franz Neumann, 1941-1944
• Josef Hinkelammert, 1944-1945

Czym był Wydział Polski?

W Niemczech tylko ta uczelnia kształciła nauczycieli dla szkół polskiej mniejszości. Utworzenie wydziału poparł Felix Calonder, przewodniczący Górnośląskiej Komisji Mieszanej. Wydział ruszył razem z akademią w 1930 r., a zamknięto go w połowie 1938 r., rok po wygaśnięciu Konwencji Genewskiej.

Pozostał mały. Limit wynosił 12-13 miejsc rocznie, a w pierwszym naborze zgłosiło się trzech maturzystów.

Przez osiem lat do egzaminu stanęły łącznie 23 osoby, 19 przyjęto, a studia ukończyło 13, w tym dwie berlinianki: Janina Kowalska (dyplom 1932) i Waleria Lewicz (1933).

Polski wykładał prof. Wilhelm Mak, a dydaktyki mniejszości polskiej uczył Walter Krause.

Gdzie szukać śladów uczelni w Bytomiu?

Po akademii zostały budynki i miejsca związane z jej historią:

• Szkoła Ćwiczeń (Gutenbergschule), dziś V Liceum Ogólnokształcące Mistrzostwa Sportowego im. Kamili Skolimowskiej, ul. Powstańców Śląskich 2.
• Dom Wykładowcy (Dozentenhaus), ul. Oświęcimska 29-31, dziś budynek mieszkalny.
• Opera Śląska, dawny Teatr Miejski, miejsce głównej uroczystości otwarcia.
• Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, miejsce mszy inauguracyjnej.
• Kościół św. Jacka na Rozbarku i kościół św. Barbary, w których kryptach mieścił się kościół akademicki.
• Gmach z 1911 r., pierwotnie seminarium, potem siedziba akademii. O dzisiejszy adres i użytkowanie zapytaj w Urzędzie Miasta Bytom.

Zacząłbym od ulicy Powstańców Śląskich, bo to ślad po akademii, w którym nadal się uczy. Dom Wykładowcy obejrzysz tylko z zewnątrz, bo to budynek mieszkalny. Opera i kościoły mają własne godziny i programy, więc sprawdzaj je u ich operatorów.

Fot. EummPL, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons